Á þjóðhátíðardaginn er viðeigandi að við sameinumst um þá ágætu hugmynd okkar að vera Íslendingar. Til þess að svo megi verða, er ábyrgð okkar stjórnmálamanna mikil. Á þessum degi er rétt að við bregðum út af vananum, sleppum því að vera leiðinlegir og sneiðum alfarið hjá því að segja eitthvað sem misbýður samlöndum okkar svo mjög að þeir hætti að vilja deila með okkur þjóðerni.

Ég geri því hlé á iðju minni og býð í staðinn upp á ellefu nokkuð jákvæðar staðreyndir um íslenskt samfélag í tilefni dagsins. Dæmi nú hver fyrir sig hvort við getum ekki bara verið sammála um þær flestar:

1. Við erum sjálfstæð þjóð með full forráð yfir eigin auðlindum. Okkur hefur tekist með hugviti og eljusemi að hagnýta þær auðlindir í okkar eigin þágu. Sannarlega má deila um skiptingu gæðanna en það virðist að minnsta kosti ekki útbreidd skoðun að auðlindir þjóðarinnar séu í höndum óvinveitts andstæðings okkar.

2. Það eru mikil lífsgæði að búa í okkar örugga samfélagi, þar sem traust nær slíkum hæðum að þeir rugluðustu skilja jafnvel útidyrahurðina eftir opna. Þar að auki er, í samanburði við mörg önnur samfélög, lítið um ofbeldi á Íslandi. Það er afar ríkt í okkar menningu að greiða heldur úr ágreiningi með öðrum hætti.

3. Íslendingum hefur auðnast að komast í gegnum styrjaldarátök sögunnar án teljandi stóráfalla fyrir land og þjóð. Við erum sannarlega fjarri heimsins vígaslóð og höfum gert vel í að gefa það ætíð sterklega til kynna, að við erum ekki að reyna að trufla neinn.

4. Sama hvað hver segir, ríkir töluvert meiri félagslegur hreyfanleiki á Íslandi en gengur og gerist. Ef þú getur eitthvað, er hreinlega það lítið af fólki hérna að þú hlýtur að fá glufu til að sanna það fyrr eða síðar. Auðvitað skiptir máli hvaðan þú kemur en það skiptir flesta meira máli hvert þú ert að fara.

5. Í stofnanavæddu samfélagi þar sem flest verkefni samfélagsins eru komin í farveg þaulskipulagðra kerfa með fínpússuðum launatöxtum, eimir eftir af veröld sem var. Stór hópur fólks, sjálfboðaliða, gefur vinnu í stórum stíl án þess að biðja um neitt í staðinn. Allt frá björgunarsveitum og hjálparsamtökum hvers konar og til listamanna sem eiga aldrei krónu eða atkvæðamanna í íþróttahreyfingu sem vinna út frá hugsjón einni saman. Ég veit ekki alveg hvar við værum án þessa fólks.

6. Hér er raunverulega til eitthvað sem heitir samheldið samfélag með djúpar sameiginlegar rætur. Maður gleymir þessu auðvitað oft en man þetta svo snarlega þegar áföll dynja yfir. Þá gætir samtakamáttar sem máir hæglega út þær átakalínur sem kunna að vera á milli manna frá degi til dags. Þótt maður finni þetta einna skýrast í miðri gæsahúðinni yfir náungakærleiknum vegna einstakra atvika, eru áhrifin aðeins svona sterk af því að þetta er djúplega satt.

7. Þótt vissulega hafi margir þverrandi trú á vissum einingum „kerfisins“ hér á landi, líður mér ekki eins og raunverulegar efasemdir séu uppi á meðal fólks um grunnstoðir hins lýðræðislega kerfis. Öllu heldur er sagt frá ríflegri kosningaþátttöku ungs fólks. Ég finn á þessum hópi að hann vill laga Ísland, búa á Íslandi og svo finn ég að eldra fólk hefur hér ekki allsendis misst þá trú, eins og víða annars staðar, að líf afkomenda þeirra geti orðið betra en þeirra.

8. Íslendingar eru í grunninn stoltir af því að vera Íslendingar, að minnsta kosti ef við spólum til baka um svona fimmtán ár og leggjum til hliðar pólitískar þrætur okkar daga um þjóðerni.

9. Virðing fyrir tungumálinu sameinar okkur þvert á þjóðfélagshópa, enda varðveitir tungumálið innsta kjarna menningar okkar. Sérstaða okkar í menningarsögu heims eru miðaldabókmenntir okkar, varðveittar á skinnbókum, sögur sem Íslendingar nútímans eru færir um að njóta til fulls án sérmenntunar. Frá landnámi hefur því verið hér einstæð menningarleg samfella á veraldarvísu.

10. Loks er lykillinn að öllu hollur matur. Lambakjöt, nautakjöt, fiskur úr sjó, grænmeti og frábærar mjólkurvörur. Prótín er orð dagsins og við erum fyrirmynd heimsins í skyrinu. Bara drykkurinn Hleðsla er afburðavöruþróun. Nýlega sá ég síðan mikla byltingu sem er hreinn íslenskur kefír frá Mjólku með viðbættu íslensku mysuprótíni, sem annars fer til spillis. Á tímum „upplýsingaóreiðu“ um næringarfræði, erum við í góðri stöðu að geta bara gengið út frá greiðu aðgengi að hreinni og góðri íslenskri fæðu.

Gleðilega þjóðhátíð!

Aðför er gerð að tjáningarfrelsi víða um heim þessi dægrin og lýðræðissamfélög Vesturlanda eru þar ekki undanskilin, heldur ganga þau því miður stundum á undan með góðu fordæmi.

Í Evrópulöndum eins og Bretlandi og Þýskalandi eru almennir borgarar í stórauknum mæli sóttir til saka fyrir tjáningu á netinu. Rifja má upp ritskoðunarstarfsemi af hálfu samfélagsmiðlarisa í nánu samstarfi við bandarísk yfirvöld á síðustu árum.

Einnig má líta til bandarískra háskóla nú um mundir, þar sem fjallað hefur verið um að nemendur eða starfsmenn sem gagnrýna stríðsrekstur Ísraelshers eru fyrir vikið afgreiddir sem gyðingahatarar í sumum tilfellum og látnir gjalda gagnrýninnar dýrum dómi, t.d. með brottrekstri.

Það er einmitt algeng aðferð í þessum málum, að lýsa því yfir að hatur á einum eða öðrum hópi búi að baki því sem viðkomandi er að segja. Ekki þarf að færa neinar sönnur á meint hatur, heldur nægir bara að halda því fram, klína því á menn og þá er björninn unninn. Þegar yfirvöld hafa síðan upplýst þegnana um að einstaklingur hafi gerst sekur um hinn ófyrirgefanlega glæp, hatur, eru þeim allir vegir færir í skoðanakúguninni, alltént í augum þeirra sem ekki hugsa málið til enda.

Í okkar fjölbreytta samfélagi fer ekki fram hjá neinum að fólk hefur mjög skiptar skoðanir á stórum og umtöluðum málum. Það getur tekið á taugarnar en maður hefur borið þá von í brjósti, að flestir séu sammála um að takmörkun tjáningar með hvers konar valdbeitingu eigi að vera allra síðasta úrræði sem gripið er til. Að vísu er sú von mín að dofna. Ég held þó áfram að vara við þeirri þróun að fólki sé í auknum mæli meinað að tjá sínar skoðanir með atbeina dómstóla, útilokun frá opinberu lífi eða aðför að lífsviðurværi þess.

Félagasamtökin Andrými á Akureyri

Skýrasta aðförin að tjáningarfrelsi eru afskipti lögregluvalds en til eru margvíslegar ísmeygilegri leiðir til að grafa undan frelsinu, án þess að lögregla komi við sögu. Athygli mín hefur verið vakin á forvitnilegu máli, þar sem sannarlega reynir á tjáningarfrelsi almennra borgara í opinberri umræðu.

Málið er á sinn hátt ekki ókunnuglegt. Einstaklingur tjáir skoðanir sínar á netinu og öðrum er misboðið og er honum innilega ósammála. Í stað þess þó að skiptast einfaldlega á skoðunum og láta þar við sitja, er gripið til þess ráðs að tilkynna einstaklinginn til opinbers aðila, þar sem hann á eitthvað undir, í von um að sá aðili sjái um að refsa honum fyrir tjáningu sína.

Tölvupóstar sem ég hef undir höndum virðast sýna tilraunir framkvæmdastjóra Samtakanna 78 til að fá Akureyrarbæ til þess að takmarka aðgang einstaklings að opinberri þjónustu, sem hefur tjáð sig með ákveðnum hætti um kynjamál á netinu.

Kristína Ösp Steinke hefur tekið þátt í og haft forystu um starfsemi félagasamtakanna Andrýmisins frá stofnun þeirra á Akureyri árið 2024. Þau hafa haldið regluleg námskeið í margs konar hæfni og kunnáttu sem hjálpar fólki að reka heimili, í betri nýtni, sjálfbærni og að hlúa að almennri heilsu. Markmiðið er að sögn einnig að standa vörð um aldagamlar aðferðir í handverki sem eru að týnast meðal nýrra kynslóða. Um leið eru innflytjendur virkir þátttakendur í starfinu og öðlast þar með tengingu við samfélag heimamanna.

Frá stofnun hefur þessi félagsskapur staðið fyrir fræðsluviðburðum í Kjarnaskógi, Síðuskóla og frá síðasta hausti hefur starfsemin einkum farið fram á Amtsbókasafninu á Akureyri. Grípum niður í nokkur dæmi af viðburðum: „Viltu baka súrdeigsbrauð?“ – „Viltu læra um ilmkjarnaolíur?“ – „Byggjum samfélag með garðyrkju“ – „Viltu sauma svuntu?“ – Viltu læra kínverskt fótanudd?“ – „Sokkastopp“.

Af Facebook-viðburðunum að dæma hafa þeir notið töluverðra vinsælda. Líkt og sjá má af ofangreindri upptalningu tengjast þessir viðburðir ekki málefnasviði Samtakanna 78 með nokkru móti, né hafa málefni hinsegin fólks verið rædd þar sérstaklega.

Bókasafnið taki stöðuna föstum tökum

Þrátt fyrir þetta berst Akureyrarbæ bréf þann 13. maí 2025 frá Kára Garðarssyni, framkvæmdastjóra Samtakanna 78, sem er svohljóðandi:

„Okkur hjá Samtökunum '78 hefur borist ábending frá félaga í Samtökunum um að forsvarsfólk Andrými sem er í samstarfi við Amtsbókasafnið á Akureyri sýni af sér afar óviðeigandi ummæli um trans fólk og þá aðallega trans konur á opnum samfélagsmiðlum sínum. Nú er Akureyrarbær að setja á laggirnar í fyrsta sinn hinsegin hátíð núna í sumar og er því ólíkleg að slík orðræða samræmist stefnu opinberrar stofnunar í eigu Akureyrarbæjar.

Meðfylgjandi eru skjáskot af ýmsum ummælum forsvarsfólks Andrými. Er það krafa Samtakanna '78 að forsvarsfólk Amtsbókasafnsins taki föstum tökum á þeirri stöðu sem upp er komin.“

Framkvæmdastjórinn skýrir ekki frekar hvað fælist í að bókasafnið tæki þessa stöðu „föstum tökum“ en daginn eftir fær Kristína Ösp Steinke, forsvarsmaður Andrýmisins, svohljóðandi póst frá bæjaryfirvöldum:

„Okkur hafa borist ábendingar um að stofnendur og skipuleggjendur viðburða hjá Andrýminu sýni af sér hatursorðræðu og afar óviðeigandi ummæli um trans fólk á samfélagsmiðlum. Þetta stangast á við stefnu Amtsbókasafnsins og Akureyrarbæjar. Okkur langar að heyra hvernig þið bregðist við þessum ábendingum?“

Málið er nú til skoðunar en ekki hefur verið tekin ákvörðun um að meina Kristínu aðgang að húsnæði bókasafnsins.

Í pósti Samtakanna 78 er vísað til skjáskota sem samtökin hafa safnað saman, þar sem samfélagsmiðlaathugasemdir Kristínu eru sýndar annaðhvort að hluta eða í heild.

Þar lýsir Kristína sannarlega viðhorfum sem eru í hrópandi mótsögn við grundvallarsýn Samtakanna 78 í transmálum, gagnrýnir nálgun samtakanna og á í hvössum ritdeilum við félagsmenn þeirra, þar sem deilt er um grundvallarskilning á tilverunni.

Sitt sýnist vitaskuld hverjum um slíka umræðu. Fyrir liggur þó að Kristína hefur ekki hlotið dóm fyrir refsiverða hatursorðræðu, né er henni kunnugt um að hún eigi yfir höfði sér kæru þess efnis.

Að Samtökin 78 lýsi yfir óánægju með málflutninginn er vel skiljanlegt en spurningin er hvenær opinberum aðilum skal blandað í ritdeilur á netinu? Réttlætir umræða á samfélagsmiðlum kröfu samtakanna um að bæjaryfirvöld grípi til aðgerða gegn Kristínu, þegar ummæli hennar tengjast ekki að neinu leyti þeirri starfsemi sem hún hefur fengið að stunda í húsnæði bæjarins?

Álitaefni í lýðræðissamfélagi

Það er álitaefni í lýðræðissamfélagi hvenær ríkisvaldið er komið of nálægt tilraunum til að kæfa niður tjáningu almennings. Hvaða nálgun má teljast eðlileg af hálfu ríkisstyrktra samtaka og svo sveitarfélaga þegar svona tilvik eru annars vegar?

Ég lýsi efasemdum um að tjáning í eldfimum samfélagsmálum, þó harkaleg sé, sé lögmætur grundvöllur þess að almennir borgarar séu útilokaðir frá aðgangi að opinberri þjónustu, eins og þátttöku í starfi félagasamtaka sem hafa afnot af opinberu húsnæði.

Hlutverk mitt sem stjórnmálamanns er blessunarlega ekki að halda uppi vörnum fyrir málflutning óbreyttra borgara á Facebook. Á þessum síðustu og verstu tímum lít ég þó á það sem mikilvæga skyldu mína að verja rétt þeirra til að tjá sig, án þess að eiga von á því að samtök, sem eru nátengd ríkisvaldinu, þrýsti á um útilokun þeirra frá opinberri þjónustu.

Íslenskir framhaldsskólar hafa við innritun nýrra nemenda lengi staðið frammi fyrir þeim vanda að geta ekki almennilega reitt sig á einkunnir úr hverjum grunnskóla fyrir sig. Þær eru ekki samræmdar og þekkt að sums staðar fær fólk almennt hærri einkunnir og sums staðar lægri. Þetta veldur því að grunnskólanemar sitja ekki allir við sama borð í hinni hörðu samkeppni sem ríkir um eftirsóttustu skólana.

Stjórnvöld hafa ákveðið að innleiða ekki samræmd lokapróf við lok grunnskóla en sú einkunn hefði m.a. getað nýst við að jafna leikinn við inntöku í framhaldsskóla. Í staðinn hafa stjórnarliðar boðað að óréttlætið skuli í staðinn leiðrétt með sérstöku nýju frumvarpi um framhaldsskóla. 

Það frumvarp var loks lagt fram á Alþingi í gær.

Þar er þó ekkert kveðið á um traustar aðferðir eða nýjar heimildir til þess að kalla fram sanngjarnara mat á árangri nemenda við inntöku í framhaldsskólana.

Hins vegar eru kynntir til leiks nýir mælikvarðar sem skólar geti nú samkvæmt lögum litið til við innritun nemenda, nefnilega „sjónarmiða sem miða að því að auka fjölbreytni í nemendahópnum.“ 

Í frumvarpinu eru nefndar breytur eins og kyn, fötlun og hópar sem hafa íslensku ekki að móðurmáli. Markmiðið er sagt vera að „vinna gegn einsleitni í nemendahópnum“ og „að allir framhaldsskólar axli ábyrgð á fjölbreyttum nemendahópi.“

Eins vel og þessi orð öll kunna að hljóma, verður að segjast að efni frumvarpsins eru nokkur vonbrigði.

Í stað þess að stjórnvöld boði sanngjarnari leiðir til að meta árangur fólks, líkt og kallað hefur verið eftir, er ákveðið að draga einfaldlega úr vægi árangursins sjálfs. Eins og það er orðað, á beinlínis að auka heimildir skólanna til að taka nemendur inn á „öðrum grundvelli en námsárangri.“

Þetta er gert „í ljósi aukinnar umræðu um inngildingu í skólastarfi“ og væntanlega í víðari skilningi í nafni félagslegs réttlætis.

Að mínu mati fælist þó raunverulegt réttlæti í því að hver og einn nemandi í íslensku skólakerfi gæti treyst því að hann verði metinn að verðleikum – óháð ytri þáttum. 

Það er ekki hugsunin hér, heldur virðist einmitt eiga að lögfesta mismunun eftir þessum ytri þáttum. Sem betur fer hefur slík aðferð hljómfagra yfirskrift: Jákvæð mismunun.

Nú þegar er kynjakvóti við lýði í einstaka íslenskum framhaldsskólum og er það gert í þágu þess að drengirnir blessaðir séu nægilega stór hluti nemendahópsins. 

Í stað þess að lögfesta slíka skammsýna kvótastefnu í öllu kerfinu og í sífellt fleiri atriðum, er vænlegra að tryggja að skólakerfið geti ráðist að rót vandans í ólíkum hópum á fyrri stigum. 

Ný og ný kvótakerfi gera það ekki, nema síður sé. Þau eru öllu heldur hluti af blekkingarleik um að hér sé allt í himnalagi.

Á einhverjum tímapunkti varð það að „umdeildri skoðun“ að vilja samræmd próf í grunnskólum til þess að fá fram áreiðanleg gögn um stöðu íslenskra nemenda. 

Grafið hefur verið undan prófunum á fjölbreyttum forsendum og nú er svo komið að fólk kemur sumt til manns og játar í hálfum hljóðum að það vilji samræmd próf.

Margir hefðu til dæmis áhuga á að vita hvar börn þeirra eru stödd í samanburði við önnur börn eða aðra skóla. Það er ekki hægt núna, enda er það ekki raunverulega mælt og það sem þó er mælt er hvergi birt.

Vitaskuld gerast sumir svo djarfir að tjá þessa skoðun opinberlega. Nú síðast benti seðlabankastjóri á að dýr opinber kerfi eins og skólarnir eigi að sjálfsögðu að sæta áreiðanlegu samræmdu mati – til þess að við getum vitað hvort við séum að ná ásættanlegum árangri.

Margt bendir til þess að við séum einmitt alls ekki að ná ásættanlegum árangri í skólakerfinu.

Helstu upplýsingar okkar um þá stöðu fáum við úr alþjóðlegum samræmdum PISA-prófum. Sem betur fer. Ef við hefðum þau ekki til að veita okkur sannar opinberar upplýsingar um íslenska skólakerfið, værum við enn verr upplýst um hina alvarlegu stöðu.

Nú ber svo við í þokkabót að yfirmaður menntamála hjá OECD, Andreas Schleicher, sjálfur guðfaðir þessara PISA-prófa, brýnir fyrir Íslendingum að innleiða sín eigin samræmdu próf. Við erum eitt fárra OECD-landa sem gerir það ekki. Í viðtali við ríkisfréttastofuna bendir Schleicher á að slík próf séu nauðsynleg, enda verði vandi ekki bættur, sem ekki er sýnilegur.

Út með „próf“ – inn með „matstæki“

Nú er verið að keyra í gegn frumvarp, þar sem yfirlýst ætlun mun vera að sinna kröfu samfélagsins um samræmd próf, en raunverulegt efni frumvarpsins svarar kröfunni alls ekki með afgerandi hætti.

Með frumvarpinu er í raun allt gert – nema að innleiða raunveruleg samræmd lokapróf við lok grunnskóla. Í staðinn er kynntur til leiks svonefndur matsferill – sem felur í sér „samræmt námsmat“ í 4., 6. og 9. bekk. Í efni frumvarpsins hefur orðinu „próf“ verið skipt út fyrir „námsmat og matstæki“.

Hið flókna kerfi ber engan veginn í sér fullvissu um raunverulegt samræmt mat. Matið á að fara fram innan fjögurra vikna „matsglugga“ sem skólarnir hafa til að beita alls konar stærri og smærri könnunum og stöðuprófum („heildstæðu safni matstækja“) á þeim tíma sem skólarnir telja henta („í sveigjanlegri fyrirlögn“). 

Allt þetta á að innleiða í stað þess að láta bara alla taka sama samræmda próf á sama tíma. Sú aðferð er sannarlega takmörkuð á sinn hátt líka og getur ekki verið endanlegur stóridómur um árangur nemenda, en hún er mælikvarði sem er sannarlega samræmdur og allir geta skilið.

Þar að auki á ekki að gera þetta við lok grunnskóla, jafnvel þótt tímapunkturinn skipti hér máli. Allir vita að við útskrift úr tíunda bekk eru nemendur komnir í allt annað hugarástand en ári áður. Í bland við aðrar aðferðir gætum við með svona prófi fært fólki vissu um alvöru samræmt mat.

Eins og málið lítur núna út, er engin minnsta trygging er fyrir því að matsferillinn leiði fram raunverulega samanburðarhæf gögn á milli skóla. Öllu heldur óttast margir sérfróðir að svo verði ekki. Það er enda erfitt að átta sig á virkni hins lítt mótaða matsferils á þessu stigi.

„Börn vilja samræmd próf“

Hvað er unnið með þessari aðferðafræði? Hver er sáttur? 

Ekki umræddir foreldrar sem vilja skiljanlegar upplýsingar um námsárangur. Ekki kennarar sem sakna þess margir að sjá hvar nemendurnir eru staddir miðað við önnur börn. Ekki nemendur sem njóta ekki jafnræðis í námi en hafa ekki opinber gögn til að færa sönnur á réttmæta upplifun sína.

Kerfið er hins vegar ánægt. Menntamálaráðuneytið, sveitarfélögin, Kennarasamband Íslands og hin nýja Miðstöð menntunar og skólaþjónustu. 

Í færslu á Facebook fjallar einmitt hinn ágæti forstjóri Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu um hvað allir eru ánægðir með þetta nýja frumvarp, nema „fámennum hópi“ sem „hefur staðið stuggur af þeim breytingum sem hafa verið boðaðar“, eins og það er orðað.

Maður furðar sig eilítið á þeirri framsetningu. Hér er talað eins og við séum örlítill grenjandi minnihluti, sem vill skýra stefnu um samræmt námsmat. Svo er ekki. Almenningur vill samræmt námsmat og eins og forstjórinn skrifar sjálfur í sömu færslu: „Börn vilja samræmd próf.“

Annað sem sætir furðu er að viðbrögð talsmanna frumvarpsins við skýrum tillögum um samræmd próf – eru að segja að þetta verði samræmd próf! En „sveigjanleg fyrirlögn fjölbreyttra matstækja“ hljómar því miður ekki í eyrum neins eins og samræmd próf. 

Ef nýja kerfið felur í sér raunverulega samræmd próf, hver er þá vandinn við að kveða skýrt á um það í lagatextanum?

Rót vandans

Ákveðin öfl hafa barist af slíku harðfylgi gegn samræmdum prófum að þau hafa í hugum fólks orðið að eins konar táknmynd grimmilegra kennsluaðferða. Ef einn nemandi verður kvíðinn er, samkvæmt þessari hugsun, rétt að endurmeta þær kröfur sem valda kvíðanum. 

Hér skal mælt með annarri aðferð. Ef nemendur geta ekki hugsað sér að taka próf, þarf að efla þá að þrótti og þekkingu, svo að þeir geti mætt þeim áskorunum sem bíða þeirra í lífinu. Uppræta þarf kvíðann, ekki prófið.

Skólakerfið er í vanda. Annar hver drengur getur ekki lesið sér til gagns við útskrift úr grunnskóla. Stefna síðustu ára hefur ekki reynst vel.

Við megum ekki missa vonina um að hægt sé að snúa þróuninni við í menntakerfinu. Fyrsta skrefið er að horfast í augu við vandann og til þess þurfum við skýr og skiljanleg gögn í rauntíma. Hér gefst tækifæri til að innleiða samræmt mat í grunnskóla sem foreldrar og nemendur geta skilið og treyst. Það virðist ekki standa til að nýta það.

Brynjar Karl Sigurðsson körfuboltaþjálfari og íþróttaleiðtogi ræðir hér um það hvernig beri að gera kröfur til ungs fólks, körfuboltaliðið Aþenu, stöðuna í Breiðholti, ofbeldisþróun þar, fullkominn skort á stefnu og vonlaus samskipti við Reykjavíkurborg.

Af vef RÚV:

„Auðvitað förum við ekki að lögfesta önnur tungumál“

Hvorki stendur til að lögfesta ensku eða pólsku við hlið íslensku né fá stofnanir til að hætta notkun þeirra, segir menningarráðherra. Þingmaður Miðflokksins sagði að berjast þyrfti gegn núverandi þróun.

Snorri Másson skrifar: Í ljósi útbreiddrar notkunar opinberra aðila á ensku og pólsku í samskiptum við íbúa landsins, er ekki úr vegi að spyrja á hvaða tímapunkti teljist eðlilegt að lögfesta stöðu þessara tungumála sem opinberra mála til hliðar við íslensku.

Sjálfur væri ég mótfallinn slíkum breytingum og ég fagna því að menningarmálaráðherra sé á sama máli, eins og hann greindi frá í svari við fyrirspurn minni á Alþingi.

Í ljósi svarsins spurði ég ráðherra hvort hann vildi þá nota tækifærið til að miðla því til allra opinberra aðila að forðast notkun útlensku í samskiptum við borgara í lengstu lög.

En það var ekki: „Ég tel að það, að miðla texta á ensku og pólsku, geti auðveldað inngildingu í samfélaginu,“ sagði ráðherra.

Þar er ég ósammála og er það efni í aðra umræðu.

Hér að neðan eru útklippt brot úr umræðunum á Alþingi í dag.

Ég leiði stundum hugann að eftirminnilegum orðaskiptum sem ég átti á sínum tíma við þáverandi barnamálaráðherra um hrun í fæðingartíðni Íslendinga. Þar hafnaði ég þeirri hugsun ráðherrans, og eins margra annarra, að vandalaust verði að leysa fólksfjölgunarþörfina hér einfaldlega með sífellt fleiri innflytjendum.

Það er þó ekki heldur einfalt mál að leysa vandann alveg með hvers konar barneignahvetjandi stjórnvaldsaðgerðum, enda er fæðingartíðnin sannarlega ekki alfarið á ábyrgð stjórnvalda eða þeirrar efnahagslegu umgjörðar sem þau búa foreldrum.

Breytingin sem við erum að kljást við ristir dýpra.

Nútímalíf felur í sér botnlaust og kvíðvænlegt valfrelsi um allt mögulegt. Getnaðarvarnir og fóstureyðingar gera barneignir að úthugsaðri ákvörðun hjá langflestum. Sú ákvörðun er síðan ekki arðbær samkvæmt almennum útreikningum, þannig að margir enda í því sem erlendis er kallað „analysis paralysis“. Það er sem sagt svo erfitt að reikna sig að þeirri niðurstöðu að barneignir séu skynsamlegar að menn leggjast bara í kör.

Á meðan líða árin, meðalaldur nýrra foreldra hækkar og fæðingartíðnin heldur áfram að hrynja. Það er af sem áður var, að „slysin“ gerðust og hughreystingar var aðeins að leita í þeim eilífu sannindum, að blessun fylgdi barni hverju.

Margar þjóðir hafa reynt að spyrna við fótum og snúa dæminu við, eins og Ungverjar. Allt frá bílastyrkjum fyrir barnafjölskyldur til eilífrar skattaundanþágu fyrir margra barna mæður. 

En fæðingartíðni hefur þó aðeins lítillega tekið við sér þar í landi og sumir segja það frekar að þakka almennum efnahagsbata en hinum sértæku aðgerðum. Framfarirnar í fæðingartíðninni eru þar að auki í raun varla marktækar.

Ekki vandamál nema við gerum mistök

Hvað er til ráða? Að sjálfsögðu á ekki að gefast upp á því verkefni að stuðla að barneignum, en á meðan það gengur hægt getum við huggað okkur við frískandi ábendingu bresku blaðakonunnar Mary Harrington.

Harrington fullyrðir nefnilega að þetta „vandamál“ sem lág fæðingartíðni er, muni leiðrétta sig af sjálfu sér eftir nokkrar kynslóðir. Þetta er bjartsýnt, en mögulega rétt. Hver veit svo sem hvað framtíðin ber í skauti sér?

Einu mistökin, að sögn Harrington, eru að reyna að bæta upp fyrir fæðingartíðnina til skemmri tíma með því að flytja bara inn fólk.

Fólksfjölgun á Íslandi hafði fram að síðustu aldamótum verið hæg en tiltölulega stöðug um langt skeið. Íslendingar fjölguðu sér á sínum hraða og svo komu sérlega góðir sprettir þegar aðstæður buðu. 

Viðtekin sannindi voru að til þess að auka hér lífsgæði yrði að finna sífellt betri og hagkvæmari leiðir til að gera hlutina. Þannig, með bættri framleiðni, myndu lífsgæði okkar aukast. Eftir síðustu aldamót var þetta hins vegar hætt að vera sjálfsagt og síðan hefur „framleiðnidrifinn“ hagvöxtur orðið sífellt minni. Framleiðni hefur enda aukist miklum mun hægar.

Í staðinn hefur hagvöxturinn í auknum mæli farið að byggjast á stórauknum straumi vinnandi innflytjenda, þróun sem helgast af EES-samstarfinu en fór ekki almennilega af stað fyrr en eftir stækkun ESB árið 2004. Í staðinn fyrir „þróaðri framleiðsluaðferðir = meiri framleiðsla“ hefur lífsgæðasóknin síðan falist meira í „fleira fólk = meiri framleiðsla“.

Ljóst er að þessi nálgun er ekki með öllu gallalaus fyrir samfélagið. Henni fylgja stóraukið álag á opinber kerfi, hvort sem það eru skólar, leikskólar eða heilbrigðisþjónusta, ófullkomnari samskipti á milli fólks vegna versnandi tungumálaörðugleika, óhjákvæmilega minni þjóðfélagsleg samheldni og svo auðvitað söguleg húsnæðiskreppa. 

En þetta eru aðeins fyrirsjáanlegir og áþreifanlegir fylgikvillar stóraukinnar fólksfjölgunar á mjög stuttu tímabili. 

Ef við köfum dýpra, tökum viðvaranir Bretans hér að ofan alvarlega og reynum að láta okkur detta í hug hvaða „mistök“ við erum að gera með þessu, er hætta á að eitt og annað stærra og alvarlegra opinberist okkur.

Vægast sagt skammgóður vermir

Þessi lýðfræðilega þróun er alþjóðlegt fyrirbæri og við erum ekki ein um að þurfa að velta þessu fyrir okkur. Hrunin fæðingartíðni, vinnuaflsþörf, en brothætt menningarlegt jafnvægi. 

Í Japan hafa menn reynt hvað þeir geta til að leysa sinn vanda ekki með innfluttu vinnuafli, enda telja þeir að sú lausn sé í raun aðeins skammgóður vermir. Vissulega er það leyft í smáum skömmtum og í afmarkaðan tíma, en hugsunin er þó sú að þegar fæðingartíðnin tekur þá loks við sér, rétt eins og Harrington spáir, hafi samfélagið ekki tekið of róttækum breytingum vegna skammtímasjónarmiða.

Í millitíðinni sitja Japanir þó ekki aðgerðalausir. Á meðan þeir reyna með veikum mætti að ýta undir auknar barneignir, hafa þeir fjárfest sérstaklega ríflega í sjálfvirkni og vélvæðingu allra sviða hagkerfisins til að sinna mikilli eftirspurn eftir vinnuafli. Um leið leita þeir leiða til að virkja óvirka heimamenn til vinnu með ýmsum hætti. Þar skemmir auðvitað ekki fyrir að vegna mikillar eftirspurnar eftir fólki hækka launin.

Staðan er engu að síður óneitanlega flókin í Japan og vinnuaflsskorturinn er sagður töluverður. Telja má líklegt að Japanir yrðu á einhverjum tímapunkti að gefa meira eftir og nýta sér innflytjendur í auknum mæli, ef ekki væri fyrir þær róttæku tæknibreytingar sem nú gera vart við sig með tilkomu öflugri gervigreindar.

Nú gerist sem sagt hið óvænta. Einmitt vegna þeirrar miklu undirbúningsvinnu sem Japanir hafa neyðst til að ráðast í á sviði sjálfvirknivæðingar, teljast þeir nú vera í lykilstöðu til þess að taka við hinni miklu byltingu fram undan – í betri stöðu en þau ríki sem hafa leyst úr hagvaxtarþörf sinni með innfluttu vinnuafli.

Ekki minni maður en Larry Fink, forstjóri hins bandaríska sjóðastýringarrisa BlackRock, útskýrir þetta betur en ég get gert:

„Við héldum alltaf að minnkandi íbúafjöldi leiddi til neikvæðs hagvaxtar. En ég hef verið að ræða við leiðtoga í stórum þannig ríkjum, sem hafa reynt að takmarka innflutning fólks en eru með minnkandi íbúafjölda, og þessi ríki verða fljót að tileinka sér sjálfvirknivæðinguna, gervigreind og nýja tækni. Ef vonirnar rætast um að öll þessi tækni muni umbylta framleiðni okkar, sem við flestir telja að hún muni gera, þá munum við geta stórbætt lífsgæði bæði ríkja og einstaklinga – jafnvel þótt íbúafjöldi sé að dragast saman. 

Þannig að núna eru að verða breytingar á viðhorfi okkar til minnkandi íbúafjölda. Félagsleg vandamál, sem skapast við að skipta fólki út fyrir vélar, verða mun viðráðanlegri á stöðum þar sem íbúafjöldinn er að dragast saman.“

Nú lýsir Fink þessu af nokkrum tilfinningakulda og að sjálfsögðu eiga stjórnvöld ekki að una við að þjóðin skreppi saman eða taka því fagnandi að menn sjái ekki flöt á að fjölga sér. 

Fink lýsir þó raunverulegri viðhorfsbreytingu með þessum ummælum. Hann og hans líkar hafa á undanförnum áratugum verið miklir talsmenn innflutts vinnuafls, ekki síst auðvitað vegna þess að allt slíkt hjálpar með launakostnaðinn. 

Hér þurfum við Íslendingar að leggja við hlustir. Þessi hagfræðilega innsýn eins mikilvægasta fjármálamanns veraldar eru mikil tíðindi fyrir okkur á viðkvæmum tímapunkti í okkar sögu.

Sjálfvirknivæðing er nauðsyn, ekki valkostur

Hér átti að grennslast fyrir um möguleg „mistök“ af hálfu okkar Íslendinga. Þeim mætti lýsa sem svo: Ef við höldum áfram að reiða okkur á hagvöxt í gegnum innflutta fólksfjölgun er hætt við því að okkur auðnist ekki almennilega að stíga þá öldu sem nú rís með nýrri tækni.

Þetta er þá spurning um að neyðin drífi okkur til góðra verka í stað þess að værukærð grafi um sig.

Lítum til þess virkjanastopps sem hér hefur ríkt á undanförnum árum. Það má velta því fyrir sér hvort stjórnvöld hefðu leyft slíkri sjálfskapaðri hagvaxtarbremsu að viðgangast ef þau hefðu ekki getað ornað sér við ylinn af hinum innflutta hagvexti. 

Í fiskvinnslu sem ég heimsótti á dögunum sagði forstjórinn mér að með sjálfvirkum hátæknivélum hefði starfsmönnum á gólfinu þar fækkað á síðasta áratug úr 400-500 og niður í kringum 150. Enn er verið að framleiða jafnmikið ef ekki meira, þannig að framleiðniaukningin er sannarlega ævintýraleg. 

Áhyggjur af útbreiddu atvinnuleysi af þessum sökum virðast óþarfar, þar sem enn eru tugir þúsunda að flytjast til landsins til vinnu og enn fást störf ekki mönnuð. Það eina sem útgerðarmaðurinn sagði við mig var að hann vantaði fleira tæknimenntað fólk. 

Þetta er það sem Larry Fink vísar til. Við Íslendingar erum sem fámenn, orkurík og hámenntuð þjóð í kjörstöðu til að njóta allra kosta þeirrar tæknibyltingar sem nú fer í hönd. En þá þarf áhersla okkar að vera þar. 

Það ríður sem sagt á að stjórnvöld geri allt mögulegt til að taka tæknibreytingunum opnum örmum, fjárfesta á réttum stöðum og skapa rétta hvata til þess að dæmið gangi upp.

Ég grínaðist með það á dögunum í anda þekktra „popúlískra“ stjórnmálaleiðtoga, að ég hygðist endurreisa framleiðslu Rafha-eldavéla á Íslandi. Með alþjóðavæðingu 20. aldar bauðst vestrænum fyrirtækjum að flytja framleiðsluna til ríkja þar sem vinnuaflið reyndist ódýrara. Ekki kom fyllilega í ljós fyrr en síðar, að allt var það ekki án neikvæðra afleiðinga fyrir hagkerfið í heimalandinu. Fyrr en varði var margs konar framleiðsla hrunin, þótt vissulega hafi mörg neysluvaran lækkað í verði.

Að miklu leyti hefur talist óraunhæft að flytja framleiðsluna aftur heim – þangað til núna. Bandaríkjamenn sjá núna tækifæri í því að flytja framleiðslu aftur heim í stórum stíl og aðeins stórvirk sjálfvirknivæðing hefur gert það að raunhæfum valkosti. Þannig er hægt að spá því að Vesturlönd geti aftur orðið miðstöð framleiðslu í heiminum, ef hinn óviðráðanlegi vinnuaflskostnaður skánar til muna með sjálfvirku vinnuafli. 

Störfin sem skapast í staðinn verða þá þeim mun sérhæfðari og mögulega skemmtilegri í mörgum tilvikum. Fyrir Ísland er þetta spennandi framtíðarsýn – að geta farið að framleiða vörur í stórum stíl. Hver veit svo nema fæðingartíðnin tæki hægt og rólega við sér með stóraukinni framleiðni og gæti jafnvel orðið eins og í barnasprengju eftirstríðsáranna. Var það ekki, vel að merkja, gullöld Rafha-eldavélanna?

Munum þó að lokum að þetta eru aðeins efnahagslegu rökin fyrir breyttri nálgun í innflytjendamálum. Gleymum því aldrei í þeirri umræðu að Ísland er ekki bara eitthvert evrópskt efnahagssvæði. Það er íslenskt menningarsvæði.

Bandaríkin virðast ekki tilbúin að fallast á kröfurnar í þeirri mynd sem Úkraínuforseti fer fram á. Skiljanlega ríkir gífurleg spenna í kringum viðræður af þessum toga enda er mikið í húfi fyrir alla hlutaðeigandi.

Upp úr sýður í samskiptum Úkraínuforseta við Bandaríkjamenn og af óskiljanlegum ástæðum fallast allir á að sá fundur fari fram fyrir opnum tjöldum í Hvíta húsinu. Sjónarspilið vekur athygli um allan heim.

Þetta er þó ekki í fyrsta skipti sem harka hleypur í samskipti ríkjanna vegna ágreinings um áframhaldandi hernaðarstuðning, né er þetta fyrsta dæmið um að Bandaríkjaforseti geri sér far um að sýna þjóð sinni að hann láti ekki Úkraínumenn segja sér hvað sem er.

Hjálögð er frétt frá 2022, þar sem því er sérstaklega lekið úr Hvíta húsinu að Biden hafi misst stjórn á skapi sínu í símtali við Zelensky vegna þess að hann taldi Úkraínuforsetann ekki auðsýna þjóð hans nægilegt þakklæti fyrir stuðninginn.

Á þessari viðkvæmu stundu færi best á því að Íslendingar lýstu skýrum stuðningi við frið í Úkraínu til þess að binda enda á blóðsúthellingarnar og koma í veg fyrir frekari stigmögnun stríðsátaka í Evrópu.

Í staðinn fyrir að senda þau skilaboð ákveður nýr utanríkisráðherra Íslendinga að fara í viðtöl við fjölmiðla og vísa þar fjálglega í utanríkisráðherra Evrópusambandsins, Kaju Kallas, sem segir „ljóst að hinn frjálsi heimur þarf nýjan leiðtoga.“

Hvað þýðir það fyrir Íslendinga að utanríkisráðherra okkar gefi því undir fótinn að Bandaríkjaforseti teljist ekki lengur leiðtogi hins frjálsa heims? Nafnbótin er vitaskuld í grunninn merkingarsnauð klisja – en orð Þorgerðar snúast ekki um það.

Orð Þorgerðar snúast um að senda skilaboð frá Íslandi til Bandaríkjanna – og til Evrópu – um að ný stjórnvöld vestanhafs hugnist Íslendingum ekki. Þorgerður Katrín hefur fullan rétt á þeirri skoðunar en vafi leikur á um að þessar yfirlýsingar þjóni hagsmunum þjóðarinnar.

Þegar Sigríður Andersen þingmaður Miðflokksins reyndi að óska eftir því hvað Þorgerður átti við með þessu í þingsal í dag – og að hvaða leyti framferðið þjónar okkar hagsmunum – kom ekki annað frá utanríkisráðherranum en grátlegar dylgjur um að flokkur okkar stæði ekki með Úkraínumönnum í þeirra baráttu. Það eru helber ósannindi.

En hvað vakir þá fyrir ráðherranum, sem getur ekki gert grein fyrir máli sínu? Kann að vera að utanríkisráðherra okkar sé það mögulega alls ekki á móti skapi að veikja samband Íslands og Bandaríkjanna? Hvaða önnur þróun rennir við fyrstu sýn betri stoðum undir þann höfuðtilgang stjórnmálaflokks hennar að framselja fullveldi Íslendinga til hnignandi ríkjasambands í Evrópu?

Ef ykkur þykir þessi dapurlega ályktun langsótt, lesið þá grein Dags B. Eggertssonar alþingismanns frá því í dag, sem er vel að merkja orðinn forseti Íslandsdeildar þingmannasamtaka Atlantshafsbandalagsins. Þar dregur Dagur beina línu á milli eins fundar Bandaríkjaforseta með Zelensky og til þeirrar bráðu nauðsynjar, að Íslendingar flýti atkvæðagreiðslu um Evrópusambandið og gangi inn í sambandið hið fyrsta.

Nú verður allt reynt.

Einhvern veginn rötuðu nokkrar Íslendingasögur inn á Kindle-inn hjá mér á sínum tíma og í leit að einhverju gömlu og góðu fyrir svefninn ákvað ég nýlega að endurnýja kynnin við Laxdæla sögu. Uppbygging sögunnar er vissulega ekki öll til þess fallin að halda beinlínis fyrir manni vöku í kvöldlestrinum en um leið og maður fattar hvaða ættfærslur þarf að meðtaka og hverjar ekki, stendur eftir ein helsta perla íslenskrar listsköpunar.

Í hinni nær 800 ára gömlu bók er fjallað um merkilega viðskiptaákvörðun. Sagt er frá Þorkatli trefli, sem á lönd að Hrappsstöðum. Jörðin hafði lagst í eyði enda var reimt á Hrappsstöðum og afturganga fyrri eiganda, Hrapps, gerði mönnum lífið leitt. Það var synd, því að landið var fagurt og gagnauðugt, skógi vaxið og miklar laxveiðar og selveiðar fylgdu. Kemur þá til sögunnar sá konungborni ambáttarsonur Ólafur Höskuldsson og býður Þorkatli trefli þrjár merkur silfurs fyrir jörðina. Var það „ekki jafnaðarkaup“ - sem sagt ekki ýkja há upphæð - en vegna óvissra framtíðarmöguleika afréð seljandinn þó að ganga að tilboðinu. „Var þessu kaupi slungið því að Þorkell trefill sá það að honum var betri ein kráka í hendi en tvær í skógi,“ segir um viðskiptin.

Að ein kráka í hendi sé betri en tvær í skógi eru svo sannindi sem hafa lifað með þjóðinni allar götur síðan. Að í ákveðnum tilvikum beri að innleysa fé sem sannarlega er innan seilingar, í stað þess að halda í tálsýn um betri ávöxt í óræðri framtíð.

ÁTVR

Ég minnist þess ekki að hafa í gegnum tíðina verið haldinn brennandi sannfæringu um nauðsyn breytinga á lögum um áfengisverslun á Íslandi, þótt ég hafi heldur alls ekki verið mótfallinn þeim. Sem stjórnmálamanni ber mér þó að mynda mér upplýsta skoðun.

Ég hlustaði fyrir nokkru á viðtal við Hermann Guðmundsson forstjóra og reynslumikinn rekstrarmann. Hann benti á það sem ég hef síðan talið vera lykilpunkt í málinu, að með tilkomu hinna nýju „netverslana“ með áfengi væri markaðsvirði Vínbúðarinnar óðum að hrynja. Með hverju árinu sem samkeppni við ríkisverslunina eykst, minnkar auðvitað sérstaða hennar og þar með lækkar verðmiðinn þar til ekkert stendur eftir nema fasteignir félagsins.

Þetta er umhugsunarefni. Með annarri hendi rígheldur ríkisvaldið í fyrirkomulag ÁTVR en með hinni leyfir það lausasölu annarra á víni og glutrar þar með niður sérstöðu einkasölunnar. Ef einhver lágmarksskynsemi réði för, ætti eigandi ÁTVR að bregðast hratt við þeim breyttu aðstæðum sem hann sjálfur hefur skapað og koma rekstrinum í verð áður en það verður of seint. Það er ekki síður áríðandi í ljósi þungrar skuldastöðu eigandans, sem veitti alls ekki af eins og þremur merkum silfurs fyrir þá kráku sem enn er í hendi. Hvers konar eigandi sér þetta ekki?

Bankar

Ég minnist þess ekki að hafa í gegnum tíðina verið haldinn brennandi sannfæringu um nauðsyn breytinga á eignarhaldi ríkisvaldsins í fjármálakerfinu, þótt ég hafi heldur alls ekki verið mótfallinn sölu banka. Sem stjórnmálamanni ber mér þó að mynda mér upplýsta skoðun.

Ég hlustaði á dögunum á Benedikt Gíslason, bankastjóra Arion banka, sem ræddi á ráðstefnu um óljósa framtíð bankaþjónustu. Hefðbundnir bankar eiga í vaxandi samkeppni við nýsköpunarfyrirtæki sem vilja nú ryðja sér til rúms í fjármálaþjónustu, eins og samfélagsmiðla. Eigandi X hefur til dæmis boðað að hann vilji bjóða þar upp á bankaþjónustu, allt frá millifærslum og greiðslumiðlum til lánastarfsemi. Kínverjar eru komnir lengra í þessari þróun með WeChat. Benedikt vísaði til bandarískrar viðhörfskönnunar á meðal ungs fólks. Þar kváðust 53% ungs fólks telja hefðbundna banka „ekki hafa neitt sérstakt fram að færa“ og 68% þessara ungu viðskiptavina töldu að þeir myndu nálgast fjármuni sína með allt öðrum hætti eftir nokkur ár. „Þetta er vísbending um að nú fari í hönd einhver svakalegasta breyting á viðskiptamódeli banka sem um getur,“ sagði Benedikt.

Þetta er umhugsunarefni. Framhald sölu Íslandsbanka hefur verið töluvert til umræðu, jafnvel sala Landsbankans í þokkabót, og sitt sýnist hverjum. Þar sem ég sat og hlustaði á bankastjórann lýsa hinum risavöxnu áskorunum í bankarekstri á næstu áratugum varðist ég ekki þeirri hugsun, að mögulega væri áðurnefndur eigandi ÁTVR ekki endilega best til þess fallinn að fara með eignarhald á bönkum í ólgusjónum fram undan. Að mögulega væri ekki áhættulaust að ætla gömlum ríkisfyrirtækjum að keppa við öflugustu tæknifyrirtæki heims, sem nú keppast við að bjóða upp á margfalt hagkvæmari lausnir en íslensk forritunarteymi geta nokkru sinni reynt að jafna. Að mögulega væri hagsmunum ríkissjóðs betur borgið að fá krákuna beint í hönd núna, fleiri hundruð milljarða í söluandvirði, í stað þess að reyna af veikum mætti að halda velli á hefðbundnum bankamarkaði.

Af lýsingum Benedikts að dæma verður á næstu árum langt í frá sjálfsagt að gera ráð fyrir sömu reglulegu arðsemi bankanna og verið hefur. Eigendur þurfa að vera í hæsta máta viðbragðsfljótir til þess að sigrast á glænýjum keppinautum. Versta niðurstaðan væri að ríkisbankanna biðu sömu örlög og ÁTVR nú um stundir, nema á allt öðrum skala og með mun alvarlegra fjárhagstjóni fyrir okkur núverandi eigendur.

Skynsemi

Maður þarf ekki að vera haldinn kreddukenndri sannfæringu um einkarekstur eða opinberan til þess að nálgast þessi mál af skynsemi. Að betri sé ein kráka í hendi en tvær í skógi er frekar eðlisfræðileg fullyrðing en pólitísk. Í áfengismálunum snýst spurningin ekki lengur um einkasölu eða ekki, enda virðast þær flóðgáttir hreinlega brostnar. Það er því af engri bókstafstrú sem ég fullyrði að eina skynsemin sé að grípa krákuna og selja ÁTVR áður en það er um seinan.

Svo tel ég óhætt að velta því upp hvort það sama eigi einnig við um bankastarfsemi á tæknilegum umbrotatímum. Þar fæ ég hvort eð er ekki séð að í krafti opinbers eignarhalds sé Landsbankanum sérstaklega beitt í þágu almennings frekar en aðrir bankar.

Þrátt fyrir augljós landgæði og möguleika eignarinnar, hafði óvissa ríkt um Hrappsstaði áður en Þorkell trefill ákvað að selja staðinn í hendur Ólafs Höskuldssonar. Gömul afturganga sveif yfir vötnum og kom það því í hlut nýs og metnaðarfulls eiganda að reka út illa anda. Hann réðst beint í verkið þegar hann tók við staðnum, gróf Hrapp upp úr sinni draugadys, lét brenna á báli og flytja öskuna á sjó út. „Héðan frá verður engum manni mein að afturgöngu Hrapps,“ segir í þessari gömlu bók. Þetta var bara spurning um að taka ákvarðanir.

Greinin birtist í Viðskiptablaðinu 19. febrúar 2025.

Ef menn eru óvissir hvað þeim á að finnast um fléttu borgarstjóra, má byrja á að horfa til þess hve mjög svo froðufellandi margur libbinn er þessa stundina. (Sýnidæmi: „undirförull!“ - „karlakarl“ - „Sússi minn hvað þetta er aumt!“) Djók, auðvitað er það alls ekki málefnaleg leið til að komast að niðurstöðu. Forðumst pólaríseringu.

Málefnaleg athugun leiðir hins vegar þetta í ljós: Ef við horfum alveg fram hjá verkum Framsóknar á síðustu árum og jafnframt fram hjá þeirri annarlegu stöðu sem drífur Einar til þessarar ákvörðunar, stendur eftir að hann hefur unnið þarft verk.

Nú er búið að fleygja langþráðum skrúflykli á milli tannhjóla Samfylkingarvélarinnar í Reykjavíkurborg. Það partí virðist vera búið í bili.

Enginn veit hvað tekur við í millitíðinni en aðeins rúmt ár er til kosninga. Nú þarf að fara alla leið með verkefnið í Ráðhúsinu, velta við öllum steinum, sparka kurteislega upp nokkrum hurðum, svipta hulunni af ruglinu og svo hefja allsherjartiltekt. Þar hljóta kjósendur að leita til flokka sem boða ekki aðeins „breytingar í borginni“ þegar þeim hentar að segja sem svo.

Ég gróf upp íslenska útgáfu greinar Höllu Gunnarsdóttur.

Þar segir:

VR hleypir í dag af stokkunum átaksverkefni um inngildingu á vinnustöðum. Á árum áður var venjan að tala um aðlögun og í henni fólst að aðflutt fólk ætti að aðlagast þeim sem fyrir voru. Minnihlutinn átti að verða eins og meirihlutinn. Við sem höfum tekið þátt í jafnréttisbaráttunni þekkjum þá áherslu vel frá fyrri tíð að konum á vinnumarkaði væri gert að aðlagast ríkjandi karlamenningu ef þær ætluðu sér framgang í starfi eða yfirleitt til að geta haft skoðanir á málefnum líðandi stundar. Síðar kom í ljós að ríkjandi karlamenning var kannski ekkert sú besta, hvorki fyrir starfsemina né starfsandann.

Sama með íslenska menningu - kannski ekki sú besta hehe!

Maður gæti ekki skáldað sumt sem kemur frá okkar séríslensku glóbalísku (?!) verkalýðshreyfingu. Rannsóknarefni að þar virðist allt gleymt sem heitir samkeppni við ódýrara vinnuafl sem kemur að utan eða áhrif þess á kjör innlenda vinnuaflsins. Umboðið í staðinn sótt til sárþjáðrar alþýðu um allan heim.

Flokkast glóbalískt stéttarfélag í raun sem stéttarfélag? Eða frekar bara sem hugveita? Þankatankur? Frjáls félagasamtök? Stjórnmálaflokkur? Efni í fyrirspurn til Ingu Sæland.

Í öðrum fréttum tók ég til varna fyrir Ríkisútvarpið þegar einhver öfgamaðurinn á X reyndi að saka miðilinn um að standa í áróðursstarfsemi. Ég benti á eftirfarandi:

RÚV er hlutlaust! Er það t.d. ljóst af umfjöllun um erlend stjórnmál, woke-mál, útlendingamál, kynjamál, Bandaríkin, utanríkismál, loftslagssósíalisma hvers konar, tjáningarfrelsismál, samfélagsmiðla, viðskiptalíf og önnur mál.

RÚV fylgir nefnilega landslögum! Eins og að vera „óháð stjórnmálalegum og hugmyndafræðilegum hagsmunum í og ritstjórnarákvörðunum“, að „veita hlutlæga frétta- og fréttaskýringarþjónustu um málefni líðandi stundar“, að kynna „margbreytileika lífsviðhorfa í landinu“ og að veita landsmönnum innsýn í „ólík sjónarmið.“ Á sama hátt er til fyrirmyndar hvað starfsfólk gætir þess að afhjúpa aldrei sínar persónulegu skoðanir á málum.

Þetta fáum við bara! Og með litlum tilkostnaði! Framlag ríkisins eru aðeins 6,5 milljarðar króna fyrir árið 2025 og stofnunin er ekki að draga til sín nema um 2,7 milljarða króna í auglýsingatekjur á ári, sem bitnar sem betur fer augljóslega ekki á svokölluðum frjálsum fjölmiðlum í landinu. Sem sagt aðeins um 9,2 milljarðar í rekstrarfé án allrar áhættu!

Þetta opinbera hlutafélag okkar allra lætur ekki svokallaða „lýðræðislega kjörna fulltrúa“ hafa áhrif á sína stefnu. Eins og þegar menningarráðherra samdi sérstaklega við RÚV árið 2023 um að umsvif ríkismiðilsins á auglýsingamarkaði yrðu minnkuð. Tvö ár í röð hefur RÚV sleppt því að taka tillit til þess samnings og haldið auglýsingasölu óbreyttri, eins og Viðskiptablaðið fjallar um. Vel gert!

RÚV gætir sem betur fer sinnar stöðu. Sem betur fer var líka samið við „stjórnmálamennina“ að jafnvel þótt RÚV myndi missa tekjur úr auglýsingum, yrði komið til móts við tapið (væntanlega með meiri ríkisframlögum) svo að stofnunin gæti „áfram sinnt sínu lögbundna hlutverki.“ Sem sagt haldið áfram að fylgja landslögum svona vel!

Kæru vinir, nú líður að setningu Alþingis Íslendinga sem fer fram þriðjudaginn 4. febrúar og fyrir því erum við í þingflokki Miðflokksins að sjálfsögðu afar spennt. Að undanförnu höfum við verið að undirbúa okkur fyrir þingstörfin og svo við hitt og þetta annað, sem fylgir starfinu.

Ég flutti erindi á vegum Stúdentafélags Reykjavíkur þann 23. janúar, þar sem ég fjallaði um það hvernig stjórnmálin hegða sér í sífellt auknum mæli eins og trúarbrögð, bæði hér á landi og erlendis.

Með öðrum orðum: Hvað annað en hröð trúarleg sinnaskipti hafa leitt til þeirra grundvallarbreytinga sem hafa orðið á ráðandi stjórnmálahugsun á Íslandi á undanförnum árum, hvort sem er í sambandi við viðhorf til þjóðmenningarinnar, tungumálsins eða kynjamála?

Stefnt er að því af hálfu sitjandi ríkisstjórnar að koma Íslandi inn í Evrópusambandið og vinnan er hafin. Þegar svona mikið stendur til duga engin vettlingatök í áróðursstarfseminni.

Samfylkingarmaðurinn Guðmundur Andri Thorsson sparar ekki stóru orðin: „Kominn er tími til að við Íslendingar horfumst í augu við að við deilum gildum og verðmætamati með Evrópusambandsþjóðunum, og nú gætum við hreinlega þurft að fá skjól frá þeim þjóðum gagnvart lífsrýmishyggju Trumps, sem verður æ brjálæðislegri í ofsafengnum þjóðernisofstopa hans, og minnir ískyggilega á tal þýskra nasista kringum sína valdatöku á fjórða áratug síðustu aldar.“

Samkvæmt þessu grefur nasisminn um sig vestanhafs og þá bersýnilega ekki annað í stöðunni fyrir okkur en að ganga ESB á hönd. Einkum í ljósi hinna sameiginlegu „gilda og verðmætamats.“

Ljóst er að fram undan er harðvítug deila um áhrif ESB á okkur Íslendinga á öllum sviðum þjóðlífsins. Til einföldunar skulum við í þessari grein velta fyrir okkur einum anga málsins, sem er skoðana- og málfrelsi borgara. Hvaða sess hafa þau grunngildi í verðmætamati sambandsins?

Lýðræðisríki til fyrirmyndar

Þjóðverjar stórhertu löggjöf í kringum tjáningu á netinu árið 2017, ekki í baráttu við hefðbundin lögbrot eins og barnaníð eða skipulagða glæpastarfsemi, heldur í baráttunni við hina nýju óvini ríkisins, hatursorðræðu og upplýsingaóreiðu á meðal almennra borgara.

Með þessu leyfðist stjórnvöldum til dæmis að skylda samfélagsmiðlafyrirtæki til að eyða út færslum innan sólarhrings, ella ættu þau meiri háttar sektir yfir höfði sér. Kælingaráhrifin eru þess eðlis að þessi sömu fyrirtæki fylgjast sérstaklega vel með orðræðu sem stjórnvöldum mislíkar og spara sér í sumum tilvikum sporin með því að banna hana fyrir fram.

Þessi „framsækna“ löggjöf færði þýsku ríkisvaldi svo hentugar valdheimildir að önnur ríki víða um heim tóku sér hana til fyrirmyndar og settu sér svipuð lög.

Hið vestræna frjálslynda lýðræðisríki veitti þar innblástur stjórnvöldum í Rússlandi, Venesúela, Víetnam og Hvíta-Rússlandi, sem vísuðu mörg beint til hinnar þýsku löggjafar þegar þau hertu sjálf tökin á umræðunni heima fyrir.

Varar stjórnmálamann við að veita viðtal

Evrópusambandið sjálft fylgdist hrifið með. Árið 2022 voru sjónarmið Þjóðverja tekin upp og innleidd í pakka sem mætti kalla evrópska stjórnarskrá fyrir netheima, Digital Services Act. Þeirri löggjöf hefur verið lýst sem „leiðarvísi fyrir ritskoðun“ af þýska blaðinu Die Welt.

Einn ábyrgðarmanna þeirrar löggjafar ESB var hinn franski Thierry Breton, sem þar til í fyrra var framkvæmdastjóri innri markaðar hjá sambandinu.

Breton er enn ötull talsmaður regluverksins og hefur farið mikinn gegn breytingum Elon Musk á ritskoðunarkerfum á samfélagsmiðlinum X. Nú síðast sendi kommissarinn fyrrverandi út sérstakt tíst til Alice Weidel, formanns hins þýska Alternative für Deutschland, þar sem hann varaði hana við að veita Musk viðtal á miðlinum, í ljósi meintra brota Musk á samfélagsmiðlareglum ESB.

Oft er það afgreitt sem ofsóknaræði þegar menn lýsa áhyggjum af ritskoðunartilhneigingum Evrópusambandsins. En nú er svo komið að þær birtast okkur bæði í opinberum yfirlýsingum á borð við þessar, en einnig í formlegri löggjöf.

Umræða um kynja- og útlendingamál leyfð

Það þarf ekki að hafa undirritaðan fyrir þessu. Í merkri nýlegri yfirlýsingu gagnrýnir Mark Zuckerberg, forstjóri Facebook og Instagram, stjórnvöld víða um heim fyrir að þrýsta á bandaríska samfélagsmiðla að ritskoða sífellt meira efni. „Evrópa hefur innleitt sífellt fleiri lög, þar sem ritskoðun er lögfest með kerfisbundnum hætti,“ segir forstjórinn.

Zuckerberg staðfestir líka það sem þó hefur lengi legið fyrir, að á undanförnum fjórum árum hafi bandarísk yfirvöld, undir forystu demókrata, þrýst á samfélagsmiðla að ritskoða ákveðið efni. Nú stendur til að aflétta þeirri ritskoðun á miðlum Meta.

Athyglisvert er að þar nefnir forstjórinn sérstaklega að ritskoðun hafi verið mikil í málaflokkum á borð við innflytjendamál og kynjamál.

Að sönnu virðist forstjóri Meta með yfirlýsingum sínum öðrum þræði vera að koma sér í mjúkinn hjá nýjum forseta repúblikana. Við heima getum þó notað tækifærið til að taka alvarlega þær opinberanir sem koma fram, óháð því við hvaða kringumstæður þær fljóta upp á yfirborðið.

Woke gervigreind

Annar bandarískur tæknifrömuður og stjórnarmaður hjá Meta, Marc Andreessen, hefur svipt hulunni af því sem hann segir gerræðislegar fyrirætlanir fráfarandi stjórnvalda demókrata í tengslum við málfrelsið. Segir hann að ritskoðunarstefnan á samfélagsmiðlum hafi ekki verið neitt miðað við það sem stóð til að gera með hin nýju gervigreindarlíkön, sem hafi átt að gera að „stökkbreyttri ritskoðunarvél.“

Andreessen bætir við: „Allt var það 100% með ráðum gert. Þannig færðu hluti eins og þeldökkan George Washington hjá Google.“

Þar er vísað til þess þegar Gemini-gervigreindarlíkan Google vakti heimsathygli fyrir sögufalsanir í nafni fjölbreytileikans.

Mögulega hefur Þórunn Sveinbjarnardóttir, Samfylkingarkona og nýr forseti Alþingis, verið sátt með hina nýju söguskoðun, en hún skrifaði nýlega: „Mynd gervigreindar af heiminum er skelfileg. Allir hvítir og eiginlega bara karlar. Valdastrúktúrinn!“

Hugmyndafræðilegir straumar í þessum dúr munu í öllu falli hafa tryggt að starfsmenn Google pössuðu vel upp á allar stillingar, jafnvel þótt það kostaði þá trúverðugleikann.

Ísland til framtíðar

Ef menn leggja þetta út á versta veg, teiknast upp ákveðin martraðarsýn þar sem ofurgreindar vélar eru látnar, að skipan stjórnvalda, ljúga blákalt að grunlausum almenningi, hvort sem það er með gervigreind eða á samfélagsmiðlum eða hvoru tveggja í senn. Við þær aðstæður er aukaatriði hve „inngildandi“ hin yfirlýsta hugmyndafræði er.

Ef Ísland gengur í Evrópusambandið verður tjáningarregluverk þess að reglu hér í meira mæli en er nú þegar. Forvitnilegt væri að fá það fram frá forsætisráðherra hvort henni hugnist þeir ritskoðunartilburðir sem liggja nú fyrir í opinberum ummælum.

Í umræðu um þau mál sem Zuckerberg nefndi, útlendingapólitík og kynjapólitík, gætir þeirrar tilhneigingar að stjórnmálamenn sýni því ekki sérstakan áhuga að kjósendur séu óánægðir með þessi mál.

Öllu heldur hafa sumir stjórnmálamenn fyrst og fremst áhyggjur af möguleikum kjósenda til að tjá þessa óánægju. Slíkur hugsunarháttur skal aldrei verða ofan á hér á Íslandi.

Úr því að þegar hefur verið ákveðið að kljúfa þjóðina í tvennt með og á móti ESB, er alveg eins gott að við notum tækifærið og efnum til umræðu um okkar grunngildi og verðmætamat, eins og Guðmundur Andri orðaði það.

Það er þó spurning í þeirri umræðu hver mun bera mesta ábyrgð á „skautuninni.“ Manni verður í sambandi við varnaðarorð Samfylkingarmannsins hugsað til hins þekkta lögmáls Godwins: „Eftir því sem umræða á netinu dregst á langinn, nálgast líkurnar á að einhver sé borinn saman við nasista eða Hitler 100%.“

Hér þurfti umræðan ekki einu sinni að dragast á langinn. Það er vika liðin af nýju ári. Erum við ekki á móti ofstopa?

Ég hef ekki séð mikið fjallað um annars athyglisverða og afar hvassa gagnrýni forsætisráðherra Breta á innflytjendastefnu fyrri stjórnar Íhaldsmanna.

Það hefur verið fréttaefni að undanförnu að milljón manns hafi flutt til Bretlands á síðasta ári, sem er fjórföldun frá 2019. Það væri í íslenskum hlutföllum í kringum 6.000 innflytjendur á ári, sem er einmitt u.þ.b. meðaltal fjölgunar hér á landi frá 2017.

Tölurnar þykja háar og breskir Íhaldsmenn tala nú mjög fyrir draga stórlega úr strauminum inn í landið. Athugum að umræðan snýst hér frekar um vinnumarkað en hæliskerfi eða slíkt.

Svo virðist sem Verkamannaflokkur Keir Starmer sé á sömu blaðsíðu. Formaðurinn segir um „opingáttastefnu“ Íhaldsflokksins á undanförnum árum:

Mistök af þessari stærðargráðu eru ekki bara óheppni, ekki bara hluti af alþjóðlegri þróun, eða að einhver hafi ekki verið að fylgjast nógu vel með.

Nei, þetta er á allt öðrum skala. Þetta gerðist viljandi, ekki óvart. Stefnunni var breytt að ásettu ráði til að liðka fyrir flutningi fólks hingað.

Brexit var notað í þeim tilgangi að gera Bretland að einni stórri tilraun í opnum landamærum. Þetta var stefna sem naut einskis stuðnings - og þetta var ófyrirgefanlegt.

Óhjákvæmilegt er að setja þessi mistök í samhengi við vangetu stjórnvalda til að vinna eigin heimavinnu í tengslum við fagmenntun, umbætur í atvinnuleysistryggingakerfi eða að gefa unga fólkinu okkar góð tækifæri. Í staðinn var ódýrra lausna leitað utan landsteinanna.

Af því að það er augljóst: Meirihluti fólksins sem hingað hefur komið er að fylla í göt á okkar innlenda vinnumarkaði. Skortur á fagmenntuðu fólki um allt land!

Þetta hefur leitt til þess að hagkerfi okkar reiðir sig í óheilbrigðum mæli á innflutning vinnuafls. […]

Við ætlum að nálgast þetta öðruvísi og birtum brátt hvítbók okkar með áætlun um það hvernig við drögum úr straumi innflytjenda.

Það felast tíðindi í því að forsætisráðherrann sjálfur, úr systurflokki Samfylkingarinnar, lýsi því þannig að land sitt hafi verið gert að tilraunastað fyrir opin landamæri. Starmer lýkur ræðu sinni þannig að hann fellst á að þetta verði hvorki fljótgert né einfalt „en við ætlum að snúa þessu við. Ekki með brellum, heldur vinnusemi.“

Elsku vinir!

Að baki eru einar bestu og brjáluðustu vikur lífs míns í glænýju hlutverki við að sannfæra kjósendur um að koma mér inn á Alþingi. Ég hef farið út um allt, talað við þúsundir manna og áhuginn á því sem við höfum fram að færa er botnlaus.

Raunar hef ég oft komið heim að kveldi til konu minnar, sem gengur með okkar þriðja barn, og rétt henni síma minn og beðið hana að hjálpa mér að vinsa úr skilaboðunum. Án Miðflokksmaddömmunnar, eins og hún er nú kölluð, væri öll spilaborgin löngu hrunin.

Þið þekkið mig. Ef þið eruð ánægð með eitthvað af því sem ég hef verið að gera á undanförnum árum og viljið leyfa mér að taka þetta á næsta stig, þá þarf ég á ykkar atkvæði að halda. Ég er í Reykjavík suður en hvar sem þið eruð á landinu bið ég ykkur að setja X við M.

Það væri heiður lífs míns að fá að þjóna landi og þjóð inni á Alþingi og nú getum við raunverulega látið það gerast. Ég lofa stanslausu fjöri ef ég kemst alla leið.

Kannski er nýr veislukafli í sögu þjóðar að hefjast núna í dag.

En það gerist ekki án þíns stuðnings. Tækifærið er núna.

Jakob Frímann Magnússon goðsögn og þingmaður Miðflokksins ræðir hér stjórnmálin, allt frá dapurri upplifun sinni af Reykjavíkurborg á sínum tíma og til nauðsynlegrar uppbyggingar sem er fram undan í íslensku samfélagi. Ekki er hjá því komist að drepa niður fæti á mikilvægum stöðum í sögunni, ferðalög Stuðmanna til Kína og Rússlands, Kalda stríðið og Ísland í fyrri tíð.

Últrafrjálshyggja eða hardcore kommúnismi - eða þriðja leiðin? Eina málið er að sjá til þess að Reykjavíkurstjórnin verði ekki landsstjórnin, segir Jakob Frímann.

Greint er frá því að Svandís Svavarsdóttir, formaður Vinstri grænna, segi það „sorglegt“ að ungur maður eins og ég sé kominn í stjórnmál og farinn að „fiska í gruggugu vatni“ með umræðu um útlendingamál í aðdraganda kosninga. 

Ég veit ekki alveg til hvers er vísað. Ég veit þó að ég hef varað við því að misjafn árangur okkar við aðlögun innflytjenda að íslensku samfélagi geti dregið dilk á eftir sér. Með tíð og tíma geti skapast mikil félagsleg vandamál sem koma verst niður á börnum af erlendum uppruna, sem ná til dæmis aldrei að fóta sig í skólakerfinu.

Ráðherrann fyrrverandi lætur hina óljósu ásökun um atkvæðaveiðar mínar ekki duga, heldur bætir um betur og segir: „Mér finnst átakanlegt að ungir karlmenn skuli hlaupa undir það ljós sem er sprottið af hatri og forréttindablindu gagnvart hópum sem eru jaðarsettir, hvort sem það eru konur, fólk af erlendum uppruna, hinsegin fólk, og beita orðræðu gegn þessum hópum af miklu alvöruleysi.“

Mann hreinlega sundlar við fúkyrðaflauminn. Þeir sem þekkja ekki betur til míns málflutnings hljóta að velta fyrir sér hvers konar illmenni stígur þar inn á stjórnmálasviðið. Ekki nóg með að ég „hlaupi undir hatursljósið“ heldur segir Svandís mig ábyrgan fyrir að „tendra bál haturs.“ 

Merkilegasti þátturinn í hatursáróðri Svandísar er að hún hefur ekki fyrir því að nefna nokkurt einasta dæmi máli sínu til stuðnings. Hún lætur duga að klína þessu bara á mig. 

Dæmið gengur þó ekki upp, því að ég hef aldrei á ævi minni tjáð mig af hatri í garð útlendinga, kvenna eða hinsegin fólks. Það get ég fullyrt með góðri samvisku, enda hata ég ekki nokkurn mann.

Það er hins vegar rannsóknarefni hvers vegna sumu fólki er í mun að ákveða fyrir mann hvern maður hatar eða, eins og í mínu tilfelli, að maður hati einhvern yfirleitt. Hvað drífur Svandísi til þess að tala svona?

Í gegnum tíðina hefur flokkur Svandísar boðað opnari útlendingastefnu en flestir aðrir flokkar á Alþingi. Á síðasta áratug hefur gífurlegur fjöldi fólks flutt hingað til lands á ýmsum forsendum án þess að ráðrúm hafi gefist til að taka vel á móti því öllu. Innviðir samfélagsins hafa ekki farið varhluta af þessu, hvort sem það er heilbrigðiskerfi, húsnæðismarkaður eða skólakerfi. Íslensk tunga er víða ekki aðaltungumálið lengur, sem er sérstakt áhyggjuefni sem ég hef m.a. nefnt í sambandi við skólakerfið.

Ríkisstjórn VG hefur brugðist skyldum sínum gagnvart innflytjendum og þar með samfélaginu öllu. Svandís og félagar byggðu hér upp skýjaborgir og buðu fólki til okkar án þess að forsendur væru fyrir boðinu. Á meðan þau ornuðu sér við yl eigin mannúðar, fann almenningur fyrir áhrifunum. En þær áhyggjur almennings ollu Svandísi ekki áhyggjum. Það er fyrst þegar einhver segir hlutina upphátt sem bregðast þarf við af hörku.

Þess vegna ákveður Svandís núna, sjálf á fallanda fæti, að leggja í rætna áróðursherferð gegn ungum frambjóðanda í von um að breiða yfir afleiðingar eigin draumórapólitíkur. Þar velur hún að misbeita þessu áhrifamikla orði, hatri, og gengisfella það enn frekar en Vinstri grænir hafa þegar gert. Gleymum aldrei orðum þingflokksformannsins sem sagði gagnrýni á ríkisstjórn hans hatursorðræðu. Þau orð voru aldrei dregin til baka. Þau standa. 

Í alræðisríkjum víða um heim er „hatursorðræða“ í raun bara orðræða sem stjórnvöld hata. Þar er þetta eitt öflugasta kúgunarvopnið í búrinu. Áhyggjuefnið er að vestræn lýðræðisríki (!) verða sífellt hrifnari af aðferðinni. 

Ef við viljum að alvöru hatursorðræða sé refsiverð samkvæmt lögum, verðum við að treysta því fullkomlega að stjórnvöld freistist aldrei til að víkka út skilgreininguna til að refsa andstæðingum sínum.

Vitandi hið sanna í málinu, get ég fullyrt að ásakanir Svandísar í minn garð eru lygi frá rótum. Ég finn það því á eigin skinni að þessum rótgróna stjórnmálamanni er ekki lengur treystandi fyrir þessari ábyrgð. Þegar stöðu hennar er ógnað stenst hún ekki freistinguna.

Það er í alvöru sorglegt.

Viðbrögðin við framboðinu og ýmsum viðtölum hingað til hafa verið afar góð úr allflestum áttum og ég hvet ykkur lesendur mína hér til að hafa samband við mig ef þið eruð ánægð með framtakið og viljið jafnvel leggja baráttunni lið. Þetta eru mikilvægar kosningar og við þurfum að fá alla um borð ef bjarga á landinu.

Annars, elskulegir lesendur, hér er þessi grein, sem birtist í Morgunblaðinu um helgina (2. nóvember) en hefur elst ágætlega.

Upp úr tví­tugu fer ungt fólk á Íslandi ým­ist að leita æðri mennt­un­ar eða tín­ist inn á vinnu­markað. Fyrr en var­ir tek­ur að glitta í al­vöru lífs­ins. Það geng­ur ekki að búa hjá mömmu og pabba að ei­lífu og jafn­vel gæti maður hrein­lega hugsað sér að eign­ast sjálf­ur börn. Áður en maður veit af þráir maður ekk­ert heit­ar.

Þetta er gang­ur lífs­ins. Að axla ábyrgð í sam­fé­lag­inu, finna sér hlut­verk í gang­verk­inu, að ramba allt í einu á lífs­föru­naut, að stofna fjöl­skyldu og að eign­ast heim­ili. Gamanið er ekki búið! Það er rétt að byrja. Al­vara lífs­ins er æv­in­týri lífs­ins. Ákveðin grunn­atriði þurfa þó að vera í lagi svo að allt gangi upp.

Þjóðin vill búa í eig­in húsi

Lands­menn hafa á þess­ari öld og þeirri síðustu lifað við það sem kalla má ís­lenska draum­inn. Venju­legt fólk hef­ur átt raun­veru­leg­an kost á að kaupa sitt eigið hús­næði og búa þar við al­vöru ör­yggi. Um 80% Íslend­inga eru hús­næðiseig­end­ur og það hlut­fall er með því hæsta í heim­in­um. Þannig að þótt við köll­um þetta ís­lenska draum­inn hef­ur þetta verið ís­lenski veru­leik­inn.

Nú er þessi veru­leiki þó að verða sí­fellt fjar­læg­ari fyr­ir sí­fellt stærri hópi. Fyr­ir því eru nokkr­ar ástæður. Sú helsta er stefna stjórn­valda. Sjálf­stæðis­flokk­ur­inn, Vinstri græn­ir og Fram­sókn hafa á und­an­förn­um sjö árum unnið mark­visst gegn þeirri hug­sjón að fólk geti eign­ast eigið hús­næði.

Stjórn­völd breyttu um stefnu

Í stað þess að stuðla að því að fólk eign­ist eigið hús­næði, skapi al­vöru eign, geti lifað góðu lífi með til­heyr­andi ut­an­lands­ferð við og við, ágæt­um bíl og tak­mörkuðum áhyggj­um af hús­næðis­ör­yggi hafa aðgerðir hins op­in­bera flest­ar miðað að því að gera lands­menn upp til hópa að leiguliðum.

Allt ber að sama brunni. Of­uráhersla á sí­fellt hærri niður­greiðslu stjórn­valda á leigu fólks í gegn­um bæt­ur, sem hækk­ar á end­an­um leigu­verð, veru­leg út­gjöld rík­is­sjóðs til stofn­un­ar leigu­fé­laga og svo laga­breyt­ing sem hleyp­ir líf­eyr­is­sjóðum út í fjár­fest­ing­ar í leigu­hús­næði.

Allt ber að sama brunni. Of­uráhersla á sí­fellt hærri niður­greiðslu stjórn­valda á leigu fólks í gegn­um bæt­ur, sem hækk­ar á end­an­um leigu­verð, veru­leg út­gjöld rík­is­sjóðs til stofn­un­ar leigu­fé­laga og svo laga­breyt­ing sem hleyp­ir líf­eyr­is­sjóðum út í fjár­fest­ing­ar í leigu­hús­næði.

Nýj­asta aðgerð stjórn­valda send­ir síðan einna skýr­ustu skila­boðin, að banna fólki að nýta sér sér­eign­ar­sparnað til að greiða niður hús­næðislán sín. Þessi mögu­leiki hef­ur reynst fjölda fólks afar vel í erfiðu efna­hags­ástandi. Dæmi eru um venju­leg hjón sem hafa getað greitt auka 62.500 krón­ur inn á lánið í hverj­um mánuði. Það mun­ar um minna.

Nú þegar hús­næðiseig­end­ur standa marg­ir frammi fyr­ir afar sárs­auka­fullri hækk­un í greiðslu­byrði hafa stjórn­völd ekki aðra lausn en að ýta fólki út á leigu­markað. Þótt hver og ein aðgerð geti virst mein­laus út af fyr­ir sig eru skila­boðin öll á sama veg.

Þró­un­in er ekki bara til­finn­ing, held­ur sýna gögn­in þetta svart á hvítu. Á ár­inu 2022 runnu til að mynda aðeins um 40% af öll­um hús­næðisstuðningi hins op­in­bera til eig­enda. Meðaltal ár­anna 2003-2016 var rúm­lega 80% í sama flokki. Hér varð því stefnu­breyt­ing.

Hag­fræðing­ur stétt­ar­fé­lags­ins Visku hef­ur varað við því að á næsta ári verði stuðning­ur stjórn­valda við hús­næðiseig­end­ur sá lang­minnsti á þess­ari öld. Með af­námi sér­eignar­úr­ræðis­ins hverf­ur helm­ing­ur þess stuðnings í einu vet­fangi. Í staðinn á að byggja meira leigu­hús­næði. Ekki er deilt um ágæti trausts leigu­markaðar en sú áhersla má ekki vera á kostnað sér­eign­ar­stefn­unn­ar, sem hef­ur reynst okk­ur vel.

Betra sam­fé­lag í eig­in hús­næði

Þótt Miðflokk­ur­inn vilji halda í skatt­frjálsa ráðstöf­un sér­eign­ar­sparnaðar inn á lán­in er meg­in­sýn flokks­ins ekki sú að leysa eigi hús­næðis­vanda með sí­fellt meiri bein­um stuðningi eða inn­grip­um stjórn­valda. Vanda­málið hafa stjórn­völd sjálf skapað, meðal ann­ars með lóðaskorti og óaðgengi­leg­um bygg­ing­ar­reglu­gerðum.

Í þessu ástandi er eng­in furða að fjár­fest­ar kaupi upp nýj­ar eign­ir í stór­um stíl. Þau miklu upp­kaup eru ein­kenni sjúk­dóms­ins en ekki rót vand­ans, sem er fram­boðsskort­ur. Fjár­fest­ar sjá ein­fald­lega langvar­andi fyr­ir­sjá­an­leg­an skort í kort­un­um. Að fjár­festa í svo yf­ir­gengi­lega eft­ir­sóttri vöru í slíku ástandi er ein­fald­lega ör­uggt veðmál, ekki síst núna þegar vext­ir munu lækka með til­heyr­andi hús­næðis­verðshækk­un­um. Lausn þessa vanda fæst með því að lækka verðbólgu með því að hemja rík­is­út­gjöld og stór­auka síðan fram­boð á hús­næði.

Ég tel að ef markaðnum verði leyft að bjóða upp á hina eft­ir­sóttu vöru sér­eign­ar­hús­næði muni hann gera það. Of­uráhersla stjórn­valda á leigu­úr­ræði brengl­ar ástandið og það með vöru sem nán­ast eng­inn vill. Aðeins 8% þeirra sem eru á leigu­markaði vilja vera þar. Lang­flest­ir vilja eigið hús­næði.

Fólk bygg­ir upp betra sam­fé­lag í eig­in húsi. Það hef­ur öðru­vísi metnað fyr­ir nærum­hverfi sínu. Stjórn­völd­um hef­ur mistek­ist að út­vega þenn­an mögu­leika og við í Miðflokkn­um telj­um það fyrsta mál á dag­skrá að taka ræki­lega til hend­inni á þessu sviði. Blás­um nýju lífi í sér­eign­ar­stefn­una.
Leyf­um fólki að nota sér­eign­ar­sparnaðinn. Íslenski draum­ur­inn á að vera fyr­ir fjöl­skyld­ur en ekki bara fjár­festa. För­um að byggja.

Ég fann fyrir hlýjum stuðningsstraumum þegar Hallgrímur Helgason bað fyrir mér í beinni útsendingu í Ríkissjónvarpinu á föstudaginn. Skáldið hefur vissulega greint frá því að hann stefni (enn sem komið er!) á að kjósa Samfylkinguna en ekki okkur í Miðflokknum. Það breytir því ekki að heillaóskirnar voru kærkomnar úr þessari átt. Maður þarf á öllu sínu að halda þegar maður hellir sér af fullum þunga út í stjórnmál.

Þrátt fyrir flokkshollustuna efast ég um að Hallgrímur geri ágreining við mig um eitt allra mikilvægasta mál okkar tíma, sem er staða íslenskunnar. Á síðustu árum hef ég fengist mikið við tungumálið í mínum störfum og raunar er það ein helsta ástæða þess að ég býð mig nú fram til Alþingis, baráttan fyrir framtíð tungumálsins.

Að standa vörð um þjóðtungu smáþjóðar er ferli sem lýkur aldrei. Vígstöðvarnar eru margar og fjölbreyttar en einn mikilvægur angi málsins er íbúasamsetning í landinu. Á fáum árum hefur þessi samsetning gjörbreyst hér í landinu, svo að nú eru um 20% íbúa hérna aðfluttir. Á einstaka svæðum í landinu (þó ekki í Laugardal eða Vesturbæ þar sem við Hallgrímur búum) er hlutfallið mun hærra, allt að 58 prósentum í Mýrdalshreppi.

Mistekist hefur hrapallega að tryggja að aðfluttir tileinki sér tungumálið, svo illa að í alþjóðlegri skýrslu hljóta Íslendingar sérstaka falleinkunn. Minna en 19% innflytjenda hafa náð góðum tökum á hinu opinbera máli hér í landi, á meðan sama hlutfall stendur til dæmis í 90% í Portúgal, 85% í Ungverjalandi og tæpum 80% á Spáni. Varla er skýringin sú að ungverska sé svo auðlært mál. Vandinn ristir dýpra og afleiðingin er sú að enskan sækir á.

Eða hvað? Er eitthvert vandamál hérna?

„Það þarf ekki að segja fleira“

Í sjónvarpsþættinum sem hér var nefndur flutti Hallgrímur Helgason innblásna einræðu um útlendingamál á Íslandi.

Hallgrímur fór yfir þau störf sem útlendingar vinna hér á landi og benti á að það séu helst útlendingar sem byggi húsin. „Eigum við ekki að sýna þessu fólki smá virðingu?“ spurði Hallgrímur og hélt áfram: „Við hvað erum við hrædd? Sushi, enchilada eða kebab? Þetta er bara svo sorglegt.“ Hallgrímur lauk máli sínu svo á skýrum skilaboðum: „Eina útlendingavandamálið er bara hjá þessum pólitíkusum sem eru á fallanda fæti, sem eru að reyna að reisa sig við með einhverjum ömurlegum kommentum.“

Margt gott fólk hreifst svo af afgreiðslunni, eins og Hjálmar Gíslason, einn eigandi Heimildarinnar, að hann skrifaði á Facebook: „Vá, hvað Hallgrímur negldi þetta. Það þarf ekki að segja fleira um útlendingamál fyrir þessar kosningar. Umræðan getur snúist um eitthvað annað.“

Þetta er lýsandi þversögn fyrir stjórnmálaumræðu okkar tíma. Á aðra höndina höfum við augljóst og alvarlegt útlendingavandamál, eins og stöðu tungumálsins hjá nýbúum. Á hina höndina höfum við þennan áhrifamikla álitsgjafa í vinsælasta sjónvarpsþætti landsins, sem útskýrir fyrir okkur að ef menn voga sér að ýja að einhverju sem heitið gæti útlendingavandamál, falli þeir sjálfkrafa í flokkinn „á fallanda fæti“. Þeir verða að einhvers konar illmennum.

Veruleiki og draumsýn

Setjum ekki fyrir okkur þessa undarlegu umræðu og skoðum vandamálið nánar. Ef við lítum á það grátlega litla hlutfall útlendinga sem sér ástæðu til að læra íslensku, gætum við í draumaheimi huggað okkur við að leik- og grunnskólakerfið myndi þó í öllu falli grípa börnin þeirra og tryggja þeim aðgang að samfélaginu í gegnum tungumálið.

Veruleikinn er þó sá að vegna hinnar geysilega hröðu þróunar á undanförnum árum reynist nú í sífellt fleiri tilvikum ógerningur að manna leikskóla landsins með íslenskumælandi starfsfólki. Þar getur enskan því orðið helsta samskiptamálið og í þeim aðstæðum er framtíð viðkomandi barna í skólakerfinu ráðin. Af leikskólanum koma þau með brotna íslensku í farteskinu og þar með stórlega takmörkuð tækifæri.

Ef við héldum síðan áfram að reyna að hugga okkur með því að í grunnskólakerfinu hlytu að minnsta kosti að taka við öflug sértæk úrræði sem myndu hjálpa þessum sömu börnum áleiðis, væri það enn aðeins draumsýn. Skólakerfið virðist á þessu stigi máls ekki valda grunnskyldum sínum, hvað þá krefjandi sérþjónustu af þessum toga. Þessi hópur erlendra barna er ekki fámennur, heldur stór og sífellt stækkandi. Framtíðarhorfurnar geta ekki talist góðar fyrir þá sem verða verst úti í þessum aðstæðum og það eru á endanum okkar viðkvæmustu hópar.

Á síðasta ári fjölgaði erlendum ríkisborgurum á Íslandi fimmfalt hraðar en Íslendingum á milli ára. Samtök iðnaðarins spá því að innan fárra áratuga verði helmingur vinnumarkaðarins erlendir ríkisborgarar. Upphaflega fundu fáir fyrir hinni breyttu íbúasamsetningu enda bundust störfin einkum við iðnað hvers konar. Það er liðin tíð. Nú er enskan komin inn í þjónustustörf og ef fram fer sem horfir mun þrýstingur á atvinnumarkaði þýða að enskan teygi sig inn á fleiri svið, eins og menntun, heilbrigðisþjónustu, opinbera stjórnsýslu og hvers slags þekkingarstörf sem krefjast samskipta við borgara. Þróunin er á fleygiferð og með hverju ári minnka hvatarnir fyrir fólk að læra tungumálið.

Með þessu áframhaldi er hætt við því að þjóðfélagið skiptist í auknum mæli upp í tvo aðskilda hópa, íslenskumælandi fólk og svo enskumælandi fólk. Tungumálið verður sífellt ókleifari múr þar á milli. Er það fjölmenningin sem allir eru að tala um? Við þessar aðstæður er kostulegt að örgustu vinstrimenn séu farnir að hljóma eins og harðskeyttustu iðnrekendur. Þar er gengið út frá því sem óhagganlegu náttúrulögmáli að eina leiðin til að halda hagvextinum gangandi sé að flytja inn fleiri verkamenn með hverju árinu – sama hvað það kostar.

Íslendingavandamálið

Sem sagt: „Það er ekkert útlendingavandamál á Íslandi, þetta hefur gengið alveg ótrúlega vel,“ eins og Hallgrímur sagði undir dynjandi lófaklappi. Þegar allt kemur til alls er fullyrðingin ekki annað en orðaleikur, sem er gott og blessað. Það er sérgrein Hallgríms.

Það er ekkert útlendingavandamál.

Góðu fólki mislíkar það af hugmyndafræðilegum ástæðum að kenna vandamál við hópa sem gætu talist jaðarsettir í einhverjum skilningi. Ef það hjálpar því fólki í gegnum þessa umræðu að firra útlendinga allri ábyrgð á að læra tungumálið í því landi sem þeir flytjast til, getum við gert það hér fyrir sakir umræðunnar.

Þá stendur að minnsta kosti eftir Íslendingavandamál. Það er að við höfum ekki tryggt að fólk sem hingað flyst læri tungumálið okkar. „Eigum við ekki að sýna þessu fólki smá virðingu?“ er spurt og því svara ég játandi. Það gerum við ekki með því að afneita raunveruleikanum eða smætta eðlilegar áhyggjur fólks af afdrifum þjóðmenningarinnar niður í lamandi ótta við kebab og sushi. Við sýnum innflytjendum virðingu með því að viðurkenna að hér er komið upp vandamál.

Það vandamál er sannarlega að nokkru leyti á ábyrgð Alþingis. Við þurfum að taka þessa þróun mjög alvarlega og stíga fast til jarðar. Það þarf að stórefla aðlögun þeirra sem hingað eru komnir með öllum tiltækum ráðum. Það þarf að gera skýra kröfu í samfélaginu um að hér sé töluð íslenska. Svo þarf að meta það af heiðarleika hvort það sé sjálfbær framtíðarsýn að straumur innflytjenda verði áfram eins mikill hér á landi.

Það er vítaverð skammsýni að halda því fram að „það þurfi ekki að segja fleira um útlendingamál fyrir þessar kosningar.“ Þörfin hefur sjaldan verið brýnni. Þess vegna munum við í Miðflokknum sannarlega segja fleira um málaflokkinn fyrir þessar kosningar. Við treystum á að eiga áfram vísan stað í bænum Hallgríms Helgasonar.